Kamu idaresinin güvenilirliğine karşı suçlar, kamu görevlilerinin görevleriyle bağlantılı olarak işledikleri suçlardır. Zimmet, irtikâp ve rüşvet ağır ceza mahkemesinin görev alanına girerken görevi kötüye kullanma daha hafif bir suçtur; aralarındaki ayrım uygulamada büyük önem taşır.
Zimmet (TCK 247)
Görevi nedeniyle zilyetliği kendisine devredilmiş olan veya koruma ve gözetimiyle yükümlü olduğu malı kendisinin veya başkasının zimmetine geçiren kamu görevlisi beş yıldan on iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Zimmetin açığa çıkmamasını sağlamaya yönelik hileli davranışlarla işlenmesi (nitelikli zimmet) hâlinde ceza yarı oranında artırılır; malın geçici kullanımdan sonra iade edilmesi (kullanma zimmeti) hâlinde ceza yarı oranına kadar indirilebilir. Değerin azlığı da indirim nedenidir.
İrtikâp (TCK 250)
Görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak kendisine veya başkasına yarar sağlanmasına ya da bu yolda vaatte bulunulmasına bir kimseyi icbar eden (zorlayan) kamu görevlisi beş yıldan on yıla kadar hapis ile cezalandırılır. Kişinin haksız işin yapılmayacağı endişesiyle yarar sağlaması icbar sayılır. İkna suretiyle irtikâp üç yıldan beş yıla, kişinin hatasından yararlanarak irtikâp bir yıldan üç yıla kadar hapis gerektirir. İrtikâpta mağdur, rüşvetten farklı olarak suç ortağı değil mağdurdur.
Rüşvet (TCK 252)
Görevinin ifasıyla ilgili bir işi yapması veya yapmaması için doğrudan ya da aracılar aracılığıyla bir kamu görevlisine veya göstereceği başka bir kişiye menfaat sağlayan kişi dört yıldan on iki yıla kadar hapis ile cezalandırılır; menfaati kabul eden kamu görevlisi de aynı cezaya tabidir. Rüşvet anlaşması yapılmışsa suç tamamlanmış sayılır. Kamu görevlisinin rüşvet talebinin karşı tarafça kabul edilmemesi hâlinde ceza yarı oranında indirilir. Yargı mensupları, hakem, bilirkişi, noter ve yeminli mali müşavirler tarafından işlenmesi ağırlaştırıcı nedendir.
Görevi kötüye kullanma (TCK 257)
Görevinin gereklerine aykırı hareket etmek suretiyle kişilerin mağduriyetine veya kamunun zararına neden olan ya da kişilere haksız menfaat sağlayan kamu görevlisi altı aydan iki yıla kadar hapis ile cezalandırılır. Görevin gereklerini yapmakta ihmal veya gecikme gösterme hâlinde ceza üç aydan bir yıla kadar hapistir. Bu suç, diğer kamu görevlisi suçlarına girmeyen hâller için genel ve tamamlayıcı niteliktedir.
Suçların birbirinden ayrımı
- Zimmet – görevi kötüye kullanma: Zimmette mal görevliye teslim edilmiş ve mal edinilmiştir; teslim ilişkisi yoksa görevi kötüye kullanma gündeme gelir.
- İrtikâp – rüşvet: İrtikâpta kamu görevlisi karşı tarafı zorlar veya ikna eder, karşı taraf mağdurdur; rüşvette iki taraf serbest iradeyle anlaşır ve ikisi de faildir.
- Rüşvet – görevi kötüye kullanma: Menfaat karşılığı iş yapma varsa rüşvet, menfaat unsuru yoksa görevi kötüye kullanma söz konusudur.
Etkin pişmanlık (TCK 248, 254)
Zimmette soruşturma başlamadan önce malın aynen iadesi veya zararın tamamen tazmini hâlinde ceza üçte ikisine kadar; kovuşturma başlamadan önce yarısına, hükümden önce üçte birine kadar indirilir. Rüşvette, olay resmî makamlarca öğrenilmeden önce durumu bildiren kamu görevlisi veya rüşvet veren kişi hakkında ceza verilmez.
Soruşturma usulü
3628 sayılı Kanun kapsamındaki zimmet, irtikâp ve rüşvet suçlarında memur soruşturma izni aranmaz. Görevi kötüye kullanma gibi diğer suçlarda 4483 sayılı Kanun uyarınca ilgili idari makamdan soruşturma izni alınması gerekir; izin verilmemesi kararına karşı idare mahkemesine itiraz mümkündür. Belediye meclis üyeleri ve yerel yöneticilerle ilgili dosyalarda bu izin usulü sıklıkla tartışma konusudur.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş veya danışmanlık niteliği taşımaz. Somut dosyanız için bir avukata danışmanız gerekir.
Sık sorulan sorular
Kamu görevlisi hakkında soruşturma için izin gerekir mi?
Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri suçlarda kural olarak 4483 sayılı Kanun uyarınca soruşturma izni gerekir; ancak zimmet, irtikâp ve rüşvet gibi 3628 sayılı Kanun kapsamındaki suçlarda izin aranmaz, savcılık doğrudan soruşturma yapar.
Rüşvet veren de ceza alır mı?
Evet. Rüşvet anlaşması karşılıklı olduğundan rüşvet veren kişi de kamu görevlisiyle aynı cezaya tabidir; ancak etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanabilir.
Görevi kötüye kullanma suçu için zarar şart mı?
Evet. Görevin gereklerine aykırı hareketin kişilerin mağduriyetine, kamunun zararına veya kişilere haksız menfaat sağlanmasına yol açması gerekir; bu sonuçlar yoksa suç oluşmaz.
Ceza Hukuku — Ağır Ceza
Bu konuda yürütülen işler ve sık sorulan sorular için çalışma alanı sayfasına bakabilirsiniz.